WSTECZ

INTERNETOWY BIULETYN BIBLIOTEK SZKOLNYCH I PEDAGOGICZNYCH       (nr 1 - marzec 2001 r.)

Anna Tokarska

Model kształcenia nauczyciela bibliotekarza

       W dość obszernej już literaturze na temat kształcenia bibliotekarzy w Polsce wyraźnie można dostrzec dwa nurty:
ogólniejszy, dotyczący problemów przygotowywania do pracy w społeczeństwie informacyjnym całej rzeszy bibliotekarzy, pracowników książki czy informacji
oraz węższy, badający stan i potrzeby edukacyjne bibliotekarzy-nauczycieli bibliotek szkolnych i pedagogicznych, wraz ze specyfiką tego zawodu - łączeniem umiejętności bibliotekarskich z wiedzą i przygotowaniem pedagogicznym, a obecnie również dostosowywaniem form i metod pracy do wymogów reformowanego szkolnictwa.

Dużą rolę w prezentowaniu wyników systematycznie przeprowadzanych badań mają:

w "szkole krakowskiej" - Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Akademii Pedagogicznej (inicjator kilku ogólnopolskich konferencji nt. bibliotekarstwa szkolnego i wydawca licznych zbiorów publikacji, m.in. Jerzego Jarowieckiego, Józefa Szockiego)
oraz (Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Jagiellońskiego organizator cyklicznych analiz polskich i zagranicznych programów kształcenia bibliotekarzy, badań wzorców IFLA i UE oraz prognozowania możliwości edukacji permanentnej bibliotekarzy i pracowników informacji, wydawca kilku serii prac m.in. z zakresu metodologii i dydaktyki bibliotekoznawstwa),

w "szkole warszawskiej" - Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych (liczne podręczniki na temat współczesnej biblioteki szkolnej i jej miejsca w systemie informacji autorstwa Marcina Drzewieckiego, prace z zakresu informacji edukacyjnej Elżbiety Barbary Zybert),

w "szkole wrocławskiej" - Instytut Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego (liczne poradniki metodyczne, m.in. Jadwigi Andrzejewskiej z zakresu specjalizacji: biblioteki szkolne i pedagogiczne oraz tejże autorki nowoczesny podręcznik dla bibliotekarza szkolnego; obowiązujące w USA i prognozowane w Polsce standardy bibliotek szkolnych opracowywane przez Bogumiłę Staniów)

oraz w najmłodszej "szkole kieleckiej", w której z Instytutu Bibliotekoznawstwa i Dziennikarstwa Akademii Świętokrzyskiej oraz Biblioteki Głównej i WOM ukazało się wiele interesujących publikacji, m.in. na temat stanu i perspektyw rozwoju bibliotek szkolnych i pedagogicznych (Jolanta Dzieniakowska, Danuta Saniewska, Maria M. Siuda).

       Należy również wspomnieć o pracach z tego zakresu, przygotowanych przez Kordulę Szczechurę z Zakładu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej WSP w Olsztynie, do 1992 r. także wywodzących się z tego ośrodka inicjatywach uruchamiania specjalizacji biblioterapeutycznych, według programu opracowanego i realizowanego przez Irenę Borecką.

        Analiza form kształcenia i możliwości dokształcania i doskonalenia zawodowego bibliotekarzy szkolnych również pojawiła się już w literaturze przedmiotu: Jadwiga Andrzejewska wyodrębniła 4 grupy:

  • szkolenie kursowe,
  • roczne lub dwuletnie studium (sesje, prace kontrolne),
  • kształcenie na poziomie średnim i maturalnym,
  • magisterskie lub wyższe zawodowe studia bibliotekoznawcze ...".

Autorka ta oceniła również formy kształcenia w trakcie diachronicznej ich analizy: "Przeważały formy nastawione na kształcenie już czynnych bibliotekarzy szkolnych, zwłaszcza do lat siedemdziesiątych.

W całej historii kształcenia bibliotekarzy szkolnych zauważamy związek między ewolucją znaczenia biblioteki w dydaktyce szkolnej, a rozwojem form kształcenia, jego zasięgu i poziomu: od księgozbioru dla nauczycieli z ograniczonym dostępem dla uczniów, poprzez wypożyczalnię lektur - do ogólnoszkolnej pracowni, ośrodka informacji i edukacji czytelniczej i informacyjnej, od nieodpłatnej opieki pełnionej przez nauczyciela najczęściej bez przygotowania fachowego poprzez szkolenie kursowe pierwszych sił etatowych - do kilkuetatowej obsady mającej specjalistyczne wyższe wykształcenie bibliotekoznawcze, choć oczywiście do powszechności tego stanu jeszcze daleko..." .

Zgodnie z nieobowiązującym już dokumentem "Program pracy biblioteki szkolnej" z 13 maja 1983 r., podkreślano wówczas przede wszystkim rolę dydaktyczno-wychowawczą bibliotekarza i konieczność realizacji pracy z czytelnikiem indywidualnym. Obecnie akcentuje się konieczność przyjmowania przez bibliotekarza roli lidera, animatora samodzielnej pracy ucznia i doskonalenia innych nauczycieli, managera inforamcji w szkolnej mediatece. Wzrasta zatem znaczenie ciągłego pogłębiania wiedzy i doskonalenia w zawodzie, ustawicznego (permanentnego) samokształcenia w celu zdobywania niezbędnych umiejętności w nauczaniu, selekcjonowaniu informacji, wychowywaniu, wprowadzaniu do edukacji nowych form i metod pracy z uczniem i nauczycielem (często także rodzicami uczniów), stosunkowo szybkim poznawaniu i wdrażaniu najnowszych rozwiązań w technologii informacyjnej.

Kształcenie permanentne wykracza jednak daleko poza zdobywanie umiejętności posługiwania się odkryciami w dziedzinie technologii. W edukacji powinno się w pełni wykorzystywać bieżącą informację np. w sieci rozległej oraz umożliwiać wszystkim zainteresowanym udział m.in. w kursach poprzez internet, IRC, telekonferencje, interakcyjne kursy satelitarne, kursy na kasetach wideo czy dokształcanie prowadzone za pośrednictwem telewizji kablowej.

Propozycje te, przyszłościowe w polskim bibliotekarstwie szkolnym, są już z powodzeniem realizowane za granicą, np. Instytut Bibliotekoznawstwa Uniw. Stanowego Południowej Karoliny oferuje przedmioty prowadzone na odległość, studenci mogą się kształcić na interakcyjnych kursach satelitarnych prowadzonych w specjalnych centrach w wielu miejscowościach i tylko nieliczne z zajęć obowiązkowo zaliczać w kampusie.

"... w czasach gdy nakłady finansowe na biblioteki maleją, a technologia rozwija się coraz bujniej, tym ważniejsze staje się, aby bibliotekarz stał się widzialny, zauważalny dla użytkowników bibliotek [...] zamiast siedzieć przy biurku stemplując książki, szukać każdej nadarzającej się okazji do zdobywania nowych informacji i dzielenia się swoim przekonaniem o wielkiej roli bibliotek w społeczeństwie" .

        Ważna zatem staje się odpowiedź na pytanie o wizerunek nauczyciela-bibliotekarza jakiego kształcimy obecnie, a jakie są konieczne zmiany w stosunku do modelu kształcenia w przyszłości, wynikające przede wszystkim ze zmian w szkolnictwie, nowych treści ścieżki medialnej i czytelniczej, ogólnie więc z potrzeb tworzącego się społeczeństwa informacyjnego;

wreszcie pytanie o elementy komparatystyczne ze standardami UE i USA.

        Nauczyciel-bibliotekarz w mediatece zreformowanej szkoły to animator samodzielnej pracy ucznia, doradca i koordynator prac lekceważących go często nauczycieli innych przedmiotów, pedagoga zainteresowanego uczniem słabym oraz wybitnie uzdolnionym, czarodzieja wprowadzającego dziecko w świat baśni, nauczyciela, który w sposób interesujący zachęci do UKD - oto tylko niektóre z ról. Odpowiedzi na pytania o predyspozycje zawodowe (także analiza tematyki w ścieżce edukacji medialnej i czytelniczej na 3 etapach kształcenia ucznia) pozwolą przygotować zmodyfikowany plan kształcenia.

Projektów i kierunków dyskusji jest bardzo wiele, m.in. do rozstrzygnięcia w konkretnych szkołach jest to, czy bibliotekarz szkolny ma pełnić funkcję koordynatora ścieżki czytelniczej i medialnej, czy tylko być uczestnikiem zespołów międzyprzedmiotowych kierowanych przez liderów.

Jednak zdecydowanie fakt konieczności realizowania przez nich wybranych tematów nie może być poddawany dyskusji .

        Wizerunek nowoczesnej biblioteki to np. Centrum Informacji Naukowej w Zespole Szkół Ogólnokształcących w Trzebnicy (wzorowane na wrocławskim Centrum Informacji Naukowej przy X LO), "kiedyś niewielka, szara szkolna biblioteka zajmuje teraz ok 250 m2, ma atrakcyjny wystrój i nowoczesne wyposażenie": czytelnię z księgozbiorem podręcznym (3 tys. vol). i multimedialnym komputerem z programami edukacyjnymi z fizyki, chemii, biologii, historii, języka polskiego, angielskiego, niemieckiego, geografii, plastyki, muzyki, ok. 30 płyt CDROM; salę telewizyjną z magnetowidem i czasopismami; pomieszczeniami z literaturą piękną, lekturami i literaturą popularnonaukową (30 tys. vol.); pracownię dla nauczycieli z literaturą fachową i komputerem; pokój dla pedagoga szkolnego; katalog komputerowy i tradycyjny; kserokopiarkę i projektor komputerowy, 3 stanowiska komputerowe dla młodzieży . Inicjatywę zmian w szkole mającej prawie 600 uczniów, zatwierdzonych przez przychylnego sprawie dyrektora, podjęły zatrudnione w niej dwie osoby: na pełny etat absolwentka Państwowego Studium Kulturalno-Oświatowego i Bibliotekarskiego we Wrocławiu, równocześnie studentka V roku historii WSP w Zielonej Górze oraz na pół etetu absolwentka wydziału Fizyki i Podyplomowego Studium Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniw. Wrocławskiego.

Komentarz nasuwa się natychmiast: nowoczesna biblioteka szkolna tworzona jest przez fachowych bibliotekarzy.

Kształcenie akademickie

        W ujęciu historycznym zagadnienia kształcenia bibliotekarzy w szkołach wyższych przedstawiła Jadwiga Andrzejewska i Bogumiła Staniów w Krakowie w 1989 r. Autorki podkreśliły wówczas znaczenie prowadzenia zajęć z przedmiotów "Metodyka pracy nauczyciela bibbliotekarza" i "Pedagogika biblioteczna" w bardzo dobrze zorganizowanych szkołach ćwiczeń oraz wybór wzorcowych bibliotek szkolnych przez studentów, odbywających praktyki pedagogiczne.
Wymóg ten jest aktualny także dzisiaj, jednak nie zawsze jest należycie realizowany - w woj. śląskim studenci raczej sporadycznie trafiają do takich wzorcowych bibliotek jak np. na katowickim Os. Tysiąclecia, w Bytomiu, Rybniku czy Zawierciu, natomiast szkoła ćwiczeń praktycznych przy ul. Lompy oraz biblioteka SP nr1 przy ul. Jagiellońskiej w Katowicach, dzięki życzliwości bibliotekarzy, pozwalają na zapoznanie studentów z nowoczesnymi i dobrze prowadzonymi placówkami.
Specyfiką kształcenia akademickiego jest ciągła modyfikacja wprowadzanych treści w zależności od potrzeb, ale potrzeby te często są określane intuicyjnie: brak wytycznych do badań (np. pomiaru jakości pracy bibliotek) i samych badań nt. potrzeb lokalnych czy krajowych - choć widoczna jest duża fluktuacja kadr, w bibliotekach szkolnych spowodowana jest raczej odchodzeniem na emeryturę osób, dla których biblioteka szkolna była "ciepłą posadką" na krótko przed emeryturą. Każdego zaś roku kierunek bibliotekoznawstwo i informacja naukowo-techniczna opuszcza duża grupa absolwentów, wśród nich wielu po specjalizacji biblioteki szkolne i pedagogiczne (lub dziecięco-młodzieżowe) - w Uniwersytecie Śląskim na 43 osoby IV r SD aż 32 ukończą tę specjalizację w 2001 r.
Badania ankietowe stanu i potrzeb bibliotek szkolnych podejmował od wielu lat ośrodek krakowski, kielecki i olsztyński, a planuje obecnie także Uniwersytet Śląski. Ankieta MEN z czerwca br. nie pozwala odpowiedzieć na wszystkie pytania dotyczące potrzeb kształcenia i dokształcania pracowników. Jednak myli się Henryk Hollender, który uważa, iż: "Biblioteki, jak nie miały skąd wziąć wykwalifikowanych ludzi do pracy, tak nie mają.
Absolwent bibliotekoznawstwa albo nie chce iść do pracy w bibliotece, albo idzie, ale napotyka rzeczy nowe, z którymi nie zetknął się w czasie studiów. Czas sobie uświadomić, że jedno i drugie wynika przede wszystkim z tego, że nie otrzymał w czasie studiów wglądu w to, co w bibliotece się dzieje, i jaki jest cel tej całej bibliotecznej krzątaniny. [...] Następnie biblioteki - wiem o kilku, które robią to na pewno - szkolą nowo przyjętych pracowników, organizują warsztaty i konsultacje, publikują. I pieniądze MEN wydawane są dwukrotnie na to samo - raz na kształcenie w instytutach, a drugi raz na kształcenie przywarsztatowe, i jakoś polskiego podatnika na to stać..."

Modyfikacja programów widoczna jest zarówno w formie, jak i w treści kształcenia. Uczelnie przygotowują nowe oferty specjalizacyjne umożliwiając zdobycie kwalifikacji m.in. bibliotekarza naukowego, animatora czytelnictwa, brokera informacji, managera zasobów informacyjnych, a także nauczyciela-bibliotekarza .
Ponadto, po I, II oraz III roku studiów bibliotekoznawczych, a w niektórych szkołach również jako forma śródroczna (2 tygodniowa), studenci obowiązani są do zaliczenia miesięcznych tzw. praktyk zawodowych w bibliotekach różnego typu, które zostały pomyślane właśnie po to, aby pełen najnowszej teorii student przyjrzał się "całej tej bibliotecznej krzątaninie", zdobył doświadczenie, i po pozytywnym ocenieniu jego pracy przez bibliotekarzy praktyków (nie znam przypadku nie zaliczenia praktyki!) mógł kontynuować naukę. Nowelizacja formy wynika z potrzeb kształcenia w zmieniającej się rzeczywistości i wprowadza dwupoziomowy tryb kształcenia: trzyletnie zawodowe studia licencjackie oraz dwuletnie studia magisterskie, uwzględniające system punktów kredytowych ETCS (European Credit Transfer System), umożliwiający m.in. przemieszczanie się studentów między uczelniami oraz studiowanie - oprócz obowiązkowych - także innych interesujących studenta przedmiotów, gdyż limit punktów kredytowych może być przekroczony: na poziomie licencjackim wynosi co najmniej 180 punktów, magisterskim 120. Ta nowa forma studiowania może być również pomocna w utworzeniu oczekiwanego stanowiska technika informacji w bibliotekach szkolnych, gdyż, pomimo faktu, iż licencjat to wyższe studia zawodowe, jednak na tym poziomie nie wszystkie szkoły wprowadzają obowiązkowy dla nauczycieli 330 godz. blok przedmiotów pedagogicznych i psychologicznych, realizując go dopiero na poziomie magisterskim. Zatem pojawia się chęć, aby licencjaci trafiali na stanowiska techników informacji w bibliotekach szkolnych, zgodnie zresztą ze standardami światowymi. Poziom magisterski natomiast, nadający uprawnienia pedagogiczne obowiązywałby nauczycieli-bibliotekarzy. Dyskusja w polskiej rzeczywistości, niestety, skupia się wokół idei zatrudniania absolwentow studiów licencjackich w bibliotekach szkół podstawowych, a dopiero "od gimnazjum wzwyż: studia wyższe - tytuł magistra" i nie sa to dobre prognozy na stan przygotowania kadry w przyszłym, nowoczesnym centrum multimedialnym w każdej szkole. Od najniższego bowiem szczebla, a więc od biblioteki w szkole podstawowej należy budować centra informacji w miarę coraz większych potrzeb, widocznych także w środowiskach wiejskich i małomiasteczkowych, w których tym bardziej konieczność przekwalifikowywania się i doskonalenia bibliotekarza, innych nauczycieli i rodziców dotykać będzie bibliotek szkolnych, często jedynych w środowisku lokalnym. Wiązanie ciągle unowocześnianej teorii, modyfikowanej zgodnie z potrzebami społeczeństwa z formą przystającą do kształcenia, kredyty i punktacja umożliwiająca weryfiakcję kształcenia to zatem cechy kształcenia akademickiego. Wytycznymi są nadal minimalne wymagania programowe MEN, w których - informuję dra H. Hollendra, który napisał: "... naprawdę nie sądziłem, że gdzieś jeszcze w Polsce dzieli się zasadnicze przedmioty kierunkowe na "bibliotekarstwo" i "bibliografię"..." - pojawia się przedmiot bibliotekarstwo w ilości min. 240 godzin . Oczywiście, szkoły w różnorodny sposób modyfikują ów wzorzec, wypełniając go najnowszymi treściami i pewną kategoryzacją; zatem fakt czy pojawi się przedmiot: opracowanie rzeczowe, czy to będzie klasyfikacja dokumentów i katalogowanie przedmiotowe najczęściej wynika z syntetycznych lub bardziej rozszerzonych programów szkół, czasem ich możliwości kadrowych czy sprzętowych i tylko student zmieniający uczelnię siwieje widząc kilometrową listę różnic programowych do nadrobienia, a w rzeczywistości są to na ogół różnice w zastosowanej terminologii. W uniwersytetach pojawiają się nowe zagadnienia, potrzebne dla bibliotekarza udzielającego szybkiej i relewantnej informacji: Działalność informacyjna w gospodarce rynkowej; Informacja biznesowa i firmowa na potrzeby małych i średnich przedsiębiorstw; Marketing instytucji non for profit; Katastrofy w bibliotekach; Tworzenie stron www; Zarządzanie strategiczne biblioteką; Promocja i reklama książki. Na poziomie magisterskim natomiast pojawia się w ofercie kilka ścieżek, m.in. w IBiIN Uniw. Śląskiego proponuje się ścieżkę specjalizacyjną Książka, prasa, biblioteki oraz czytelnictwo dla dzieci i młodzieży, w której oprócz zagadnień dotyczących specyfiki pracy nauczyciela-bibliotekarza wprowadzony został blok zagadnień pedagogicznych, koniecznych w tym zawodzie. Student tej ścieżki nabywa uprawnienia pedagogiczne obligatoryjnie pod warunkiem zaliczenia 150 godzinnej praktyki w bibliotece szkolnej, studenci realizujący programy innych ścieżek fakultatywnie - po dodatkowym zaliczeniu bloku 330 godzin zajęć z psychologii i pedagogiki oraz pedagogicznej praktyki ciągłej. Uniwersytet Śląski realizuje również, cieszące się dużym powodzeniem, zaoczne studia magisterskie dla absolwentów pomaturalnych szkół bibliotekarskich i księgarskich, które trwają tylko 4 lata (8 semestrów). Natomiast na poziomie policealnym do zawodu bibliotekarza przygotowuje przede wszystkim Pomaturalne Zaoczne Studium Bibliotekarskie w CUKB i jego 15 terenowych filii, jarocińskie Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Bibliotekarzy oraz wrocławskie, opolskie, krośnieńskie i ciechanowskie Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy.

        Istotną także formą profilowania wiadomości i zdobywania umiejętności w przyszłej pracy bibliotekarza w szkole ma specjalizacja: biblioteki szkolne i pedagogiczne, prowadzona w uniwersytetach na ogół w ciągu dwóch semestrów IV roku studiów dziennych i zaocznych, równolegle lub po zakończeniu ćwiczeń z metodyki pracy nauczyciela bibliotekarza. Wymiar specjalizacji to najczęściej 30 godz. wykładów oraz 60 godz. ćwiczeń praktycznych w ciągu dwóch semestrów, zakończonych egzaminem. Tematyka specjalizacji pozwala na rozszerzenie wiadomości dotyczących przede wszystkim współczesnego bibliotekarstwa szkolnego, zwłaszcza jego zmian niezbędnych w obecnej sytuacji reformowanego szkolnictwa, na tle standardów i rozwiązań stosowanych od połowy lat 70-tych w USA i aktualnie w UE. Podczas zajęć wprowadza się analizę dokumentacji, form i metod pracy (m.in. z uczniem zdolnym oraz sprawiającym trudności wychowawcze) z uwzględnieniem elementów biblioterapii i dramy, badanie struktury i potrzeb warsztatu informacyjnego i zbiorów biblioteki szkoły podstawowej, gimnazjum, szkoły ponadpodstawowej oraz specyfiki ich gromadzenia, opracowania i udostępniania, innowacyjności w prowadzeniu edukacji czytelniczej i medialnej, a także możliwości systemu bibliotecznego MOL. Równocześnie wprowadzone są na zasadzie komparatystyki informacje o funkcjach i zadaniach bibliotek pedagogicznych, w przeszłości oraz według najnowszych koncepcji jako ośrodka doskonalącego również nauczycieli-bibliotekarzy, możliwościach współpracy obu typów bibliotek m.in. w organizowaniu informacji i zbiorów dla nauczycieli; a także elementy historii tych placówek.

Przygotowanie pedagogiczne:

        Przepisy prawne regulujące zasady otrzymywania uprawnień pedagogicznych także ulegają modyfikacjom: postanowienia par. 1 pkt 2 rozp. MEN z 10 października 1991 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli [Dz.U. 1991 nr 98 poz. 433 z późn. zm.], określa następujace obciążenia godzinowe: pedagogika ogólna 60 godz.; psychologia 30; pedagogika biblioteczna 30; metodyka pracy nauczyciela-bibliotekarza 90; razem 270 i praktyka 150 godz. Obecnie obciążenia godzinowe przedmiotów kształcenia nauczycielskiego - zgodnie z Dodatkowymi wymaganiami w zakresie przygotowania zawodowego do minimalnych wymagań programowych dla kierunków kształcących nauczycieli [Zał. nr 10 do uchwały nr 494/99 z dnia 24 czerwca 1999 r. Dz. Urz. MEN 1999 nr 3] zwiększono o 60 godzin. "Przez kierunek kształcący nauczycieli należy rozumieć każdy kierunek studiów magisterskich lub licencjackich, który równocześnie z merytorycznym przygotowaniem w zakresie określonego kierunku studiów umożliwia przygotowanie do pracy nauczycielskiej". Dotyczy to więc w szczególności wszystkich kierunków ze specjalizacją nauczycielską. W pkt. Sylwetka absolwenta określa się kierunki przygotowania w zakresie: 1) psychologicznym i pedagogicznym, aby móc pełnić funkcje wychowawcze i opiekuńcze (150 godz.), wybranego kierunku studiów oraz pokrewnych i uzupełniających, aby być kompetentnym w zakresie przekazywanej wiedzy i móc tę wiedzę samodzielnie pogłębiać i aktualizować wiążąc ją z otaczającą dziecko rzeczywistością; 2) dydaktyki przedmiotowej umożliwiającej skuteczne wprowadzenie w strukturę przedmiotu, rozbudzanie zainteresowań poznawczych oraz wspieranie rozwoju intelektualnego ucznia (120 godz., w tym multimedialne środki nauczania); 3) przedmioty uzupełniające 60 godz. RAZEM: 330 godz. oraz dodatkowo obowiązkowa praktyka nauczycielska w wymiarze przynajmniej 150 godzin.

        Zadaniem praktyki pedagogicznej ciągłej, wg Instrukcji praktyk pedagogicznych UŚ jest zapoznanie się z wszelkimi formami działalności pedagogicznej tego typu biblioteki; praktyczne zaznajomienie się z organizacją i dydaktyczno-wychowawczą działalnością szkoły; praktyczne zweryfikowanie teorii uzyskanej w toku studiów. Praktyka organizowana jest po IV roku studiów stacjonarnych (czerwiec, wrzesień, październik, łącznie 25 dni roboczych 150 godz.). Procedura to ustalenie z nauczycielem-bibliotekarzem planu praktyki zaakceptowanego następnie przez kierownika d/s praktyk, zaliczenie praktyki na podstawie dość licznej dokumentacji: pozytywnej opinii Dyrektora Szkoły o przebiegu praktyki oraz jego ocenie przydatności praktykanta do zawodu nauczyciela-bibliotekarza; prowadzony na bieżąco dziennik praktyki, notatki pohospitacyjne i konspekty zajęć przeprowadzonych przez praktykanta, a także ogólne sprawozdanie studenta zawierające indywidualne spostrzeżenia na temat przebiegu praktyki. Podczas praktyki student jest zobowiązany przede wszystkim do realizacji określonych form: 1) indywidualnej pracy z czytelnikiem: poradnictwo bibliograficzne, poradnictwo w zakresie literatury pedagogicznej dla nauczycieli i rodziców; współpraca z aktywem, nauczycielami, rodzicami oraz innymi bibliotekami; 2) realizacji ścieżki medialnej, czytelniczej bądź informacyjnej poprzez hospitacje zajęć nauczyciela-bibliotekarza oraz co najmniej trzy samodzielne lekcje praktykanta; 3) przygotowania i przeprowadzenia imprez bibliotecznych: inscenizacji i małych form teatralnych, konkursów, spotkań autorskich, wycieczek bibliotecznych, wystaw; 4) ponadto student powinien: hospitować lekcje z innych przedmiotów i lekcje innych praktykantów; hospitować zajęcia pozalekcyjne (kółka przedmiotowe, zajęcia wyrównawcze); brać udział w posiedzeniach Rady Pedagogicznej, Komitetu Rodzicielskiego czy Rady Rodziców, zebraniach organizacji młodzieżowych i uczniowskich; zapoznać się z dokumentacją szkolną. Praktyki pedagogiczne są zatem dobrym sprawdzianem teorii w szkole wyższej, pozwalając jednocześnie na zdobywanie doświadczeń w przyszłej pracy nauczyciela-bibliotekarza pod kierunkiem dobrych opiekunów. Braki: studenci nie zawsze wybierają bardzo dobrze prowadzone biblioteki, ponieważ praktyki nie są finansowane przez szkoły (niewielką gratyfikację - ok. 200 zł - otrzymują nauczyciele-bibliotekarze, bezpośredni opiekunowie praktykantów), więc dość często jedynym kryterium wyboru placówki jest jej odległość od miejsca zamieszkania studenta. Wydaje się pożądane, aby studenci kierowani byli do wytypowanych, bardzo dobrze przygotowanych bibliotek szkolnych. O ile podczas realizowania programu ścieżki medialnej, czytelniczej i informacyjnej studenci odbywają zajęcia we współpracujących z uczelniami szkołami ćwiczeń, w tym wypadku należałoby planować współpracę z doradcami metodycznymi WOM lub ODN, znającymi stan bibliotek szkolnych, również ich stan kadrowy oraz możliwości dokształcania praktykantów.

Dokształcanie i doskonalenie zawodowe

        Wśród proponowanych form uniwersyteckich najczęstszą jest studium lub studia podyplomowe jako cykliczne, uruchamiane w zależności od wyraźnie określonych potrzeb i, niestety, także od możliwości placówek, najczęściej dwusemestralne płatne zjazdy. Profil i tematyka jest dość różnorodna: od oblężonej (czyli wciąż potrzebnej) Technologii informacyjnej w Instytucie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej krakowskiej Akademii Pedagogicznej oraz Akademii Świętokrzyskiej (tutaj "Technologia informacyjna w pracy bibliotecznej") do Podyplomowego Studium Zarządzania Wydawnictwem w Uniw. Warszawskim lub Podyplomowego Studium Europejskiego Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej w Uniw. Śląskim. Ilość godzin tej formy doskonalenia kształtuje się na poziomie studiów dwusemestralnych od 200 do ok. 260, na studiach trzysemestralnych 300-500 godz.; koszt jest również zróżnicowany: od 500 w 1999 r. (PS Informacji Naukowej Uniw. Warsz.) do ok. 1300 zł. za semestr (SP Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniw. Śl., Technologia informacyjna AP Kraków), choć są droższe: zajęcia na PS Zarządzania Wydawnictwem Uniw. Warszawskiego to koszt 2500 zł za semetr . Najczęściej nie stosuje się innych kryteriów naboru niż kolejność zgłoszeń (sporadycznie pojawia się również rozmowa kwalifikacyjna), ilość miejsc jest ograniczona i rzadkością jest organizowanie równoległego kierunku dla pozostałych chętnych. Rekrutacja na studia podyplomowe adresowana jest na ogół jako Bibliotekoznawstwo dla magistrów różnych kierunków studiów, bądź dla absolwentów studiów wyższych kierunku bibliotekoznawstwo oraz studiów podyplomowych bibliotekoznawstwa np. jako "edukacja w zakresie użytkowania zautomatyzowanych programów bibliotekarskich i wykorzystania internetu dla celów informacyjnych i edukacyjnych" w Akademii Świętokrzyskiej . Technologia informacyjna w krakowskiej AP przeznaczona jest dla absolwentów szkół wyższych z dyplomem magistra, licencjata i inżyniera (limit przyjęć 30 miejsc) . W większości przypadków ta forma dokształcania adresowana jest do kandydatów posiadających przygotowanie pedagogiczne do nauczania w szkole z określonym celem kształcenia jako zdobywanie dodatkowych kwalifikacji, sporadycznie aktualizacja wiedzy lub przygotowanie do nauczania konkretnych przedmiotów w zreformowanej szkole. Interesująca jest także oferta niektórych Wydziałów Pedagogicznych, adresowana do magistrów różnych kierunków studiów, wydaje się, iż przydatna również dla bibliotekarza szkolnego, np. wśród ofert kieleckich: Terapia pedagogiczna lub na Wydziale Zarządzania i Administracji np. Informatyka (dla magistrów studiów humanistycznych), Zarządzanie oświatą lub Zarządzanie i organizacja (dla magistrów różnych studiów z przygotowaniem pedagogicznym). Wśród proponowanej tematyki generalnie brak np. biblioterapii: pisze o tym często Irena Borecka, prowadząca od wielu lat (1980) specjalizacje tego typu np. w olsztyńskiej WSP . Obecnie ODN w Wałbrzychu, Szczecinie, Gorzowie, Zielonej Górze oraz Pile organizują formy kursowe i warsztaty z zakresu biblioterapii. Podobnie zagadnienia obecności i obsługi czytelnika niepełnosprawnego w bibliotece realizowane są tylko w Uniw. im. M. Kopernika w Toruniu na PS Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej, podczas 10 godz. ćwiczeń. Prof. dr hab. Eugeniusz Ścibor, charakteryzując prowadzone tam kierunki studiów, zapowiada podjęcie w uczelni kształcenia specjalistycznego np. poprzez wprowadzenie specjalizacji: biblioteki szkolne w zależności od potrzeb . W poddanych analizie propozycjach kierunków studiów podyplomowych tylko w dwóch ośrodkach prowadzona jest tematyka bibliotekarstwa szkolnego jako odrębny kierunek studiów (Kraków UJ, Uniw. Wrocławski). Natomiast wybrane, bardzo ciekawe i aktualne aspekty działalności biblioteki szkolnej realizowane są m.in. w Uniw. Białostockim jako blok nauczycielski w III semestrze Podyplomowego Studium Bibliotekarstwa, kier. przez prof. dr. hab. Annę Sitarską: Dydaktyka w bibliotece szkolnej, Nowe technologie w dydaktyce i systemy informacyjne dla uczniów i nauczycieli, Biomedyczne postawy rozwoju i wychowania - łącznie 85 godzin przedmiotów specjalizacyjnych . W Uniwersytecie Gdańskim, na trzysemestralnym PS Bibliotekoznawstwa proponuje się 20-godzinne warsztaty zawodowe, m.in. nt. bibliotek szkolnych (do wyboru także biblioteki naukowe i powszechne).

        Kraków UJ Studium Podyplomowe Bibliotekoznawstwa: Biblioteki Szkolne (obok równolegle prowadzonych w uczelni pod kier. dr hab. Wandy Pindlowej dwóch wariantów SP Informacji Naukowej: Automatyzacja bibliotek lub/oraz Wyszukiwanie informacji), pod kier. dr hab. Krystyny Bednarskiej-Ruszajowej. Jest to forma dwusemestralnych, zaocznych, płatnych 12 zjazdów, program powstał w porozumieniu z krakowskim WOM i według autorki daje pełne kwalifikacje do pracy w nowoczesnej bibliotece szkolnej. W studium realizującym 252 godz. oprócz zagadnień ogólnych: Bibliotekoznawstwo jako dyscyplina naukowa, Organizacja bibliotek, Katalogowanie formalne, Katalogowanie rzeczowe, Źródła informacji, Systemy informacyjne oraz Czytelnictwo wprowadzono zagadnienia niezbędne w pracy bibliotekarza-nauczyciela biblioteki szkolnej: Zadania biblioteki szkolnej i jej organizacja (8 godz. W); Gromadzenie, ewidencja i organizacja udostępniania zbiorów (12 ćw., 12 W.); Uczeń i nauczyciel w bibliotece szkolnej (40 ćw.); Biblioteka szkolna jako mediateka (30 ćw.) oraz Literatura współczesna (18 W). W sumie dla przedmiotów ogólnych przeznaczono 132 godz. wykładów i ćwiczeń, a dla zagadnień wynikających ze specyfiki bibliotekarstwa szkolnego 120 godzin.

        Wrocław Uniw. Wrocławski: kierunek ogólny Podyplomowe Studium Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej -I/PO- kwalifikacyjne dla bibliotekarzy, nadające uprawnienia do pracy w bibliotekach publicznych i naukowych oraz sprofilowane Podyplomowe Studium Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej - II/PN kwalifikacyjne dla nauczycili-bibliotekarzy, dające uprawnienia do pracy w bibliotekach szkolnych i pedagogicznych, pod kier. dr Krystyny Giedy , przeznaczone dla nauczycieli-bibliotekarzy nie posiadających kwalifikacji bibliotekarskich, bez możliwości nadawania uprawnień pedagogicznych, czas trwania: dwa semestry, zaoczne, płatne (ok. 1900 zł za rok). Obecnie progarm realizowany jest w ilości 245 godz.; w tym dla przedmiotów ogólnych 105 godz. (Wstęp do bibliologii, Historia kultury książki, Marketing w bibliotece, Źródła informacji, Technologia informacyjna); natomiast przedmioty specjalistyczne: Edukacja czytelnicza, medialna i informacyjna (30 godz.), Metodyka pracy z czytelnikiem i użytkownikiem informacji (45 godz.), Literatura dla dzieci i młodzieży (20 godz.), Organizacja biblioteki i opracowanie zbiorów (45 godz.) są realizowane w łącznej ilości 140 godz. Program wrocławskiego studium został zmodyfikowany, według opinii autorki projektu z 1998 r. zbliżony był do obecnie realizowanego kierunku ogólnego, o łącznej liczbie 235 godz., w tym dla przedmiotów ogólnych 135 godz. (Teoria nauki o książce i bibliotece, Zarys historii książki i bibliotek, Marketing w bibliotece, Źródła informacji, Nauka o informacji naukowej, Bibliografia, Technologia informacyjna, Komputery w bibliotekach) oraz tylko 100 godz. dla przedmiotów specjalistycznych: Pedagogika biblioteczna (30 godz.), Literatura dla dzieci i młodzieży (20 godz.), Organizacja bibliotek szkolnych i pedagogicznych (10 godz.), Ewidencja i opracowanie formalne zbiorów (20 godz.), Opracowanie rzeczowe dokumentów (20 godz.). Wśród studiujących było wówczas 50% osób, które nie pracowały w bibliotekach: nauczycieli języka polskiego, rosyjskiego, nauczania początkowego i historii .

        Możliwości podejmowania nauki na studiach podyplomowych są ograniczone - a według Barbary Budyńskiej z IKiCZ BN przypisuje się im priorytetową rolę w unowocześnianiu wiedzy - gdyż rekrutacja uzależniona jest od możliwości uczelni, więc nie wszyscy chętni mogą się dostać, po drugie nie wszyscy mogą zapłacić za naukę, zatem "wśród studentów częściej mogą znajdować się ci, których sytuacja zawodowa niejako mobilizuje do podjęcia nauki (np. pracownicy bibliotek bez formalnych kwalifikacji zawodowych) niż bibliotekarze, którzy powinni swą wiedzę aktualizować i weryfikować..." . Z kolei Katarzyna Materska uważa, iż studia te "stanowią jedną z form dostosowywania się do życia w life-long-learning-society [...] nie mogą to być jednak wyłącznie formy kształcenia okazjonalnego, jednorazowego; gdzie tempo przemian dewaluuje wysiłek słuchacza już po stosunkowo niedługim czasie. Być może na bazie konkretnego studium należałoby organizować dla bibliotekarzy znacznie krótsze, lecz prowadzone cyklicznie i systematycznie seminaria czy szkolenia, chociażby w bibliotece, przy współudziale kadry akademickiej..." .

        Ciekawym rozwiązaniem są studia podypolmowe prowadzone na podstawie odrębnych porozumień Uczelni z Ośrodkami Doskonalenia Nauczycieli np. Bibliotekoznawstwo i Informacja Naukowa w IBiIN AP w Krakowie dla absolwentów szkół wyższych w ODN w Przemyślu.

Kursowe formy kształcenia i doskonalenia

        Kursy ciągłe według potrzeb, organizowane przez WOM lub ODN, znające potrzeby bibliotekarzy to np. kursy obsługi systemu bibliotecznego MOL, z którego obecnie korzysta ponad 1700 szkół. Centrum Ustawicznego Kształcenia Bibliotekarzy w Warszawie organizuje kursy komputerowe, szkoląc m.in. w obsłudze programów multimedialnych, także systemów bibliotecznych MAK, MOL i.in.; kursy wprowadzające do pracy w bibliotece szkolnej; warsztaty animacji kulturalnej i przygotowujące wszystkich nauczycieli do realizacji programu edukacji czytelniczej i medialnej oraz kursy języka angielskiego, niezbędnego dla współczesnego managera informacji. Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy, a także Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne we Wrocławiu, oprócz innych zadań, realizuje zgodny z programen MEN z 1992 60-godzinny przedmiot Biblioterapia. Metodyka pracy z czytelnikiem chorym i niepełnosprawnym, obejmujący wiele zajęć praktyki biblioterapeutycznej.

        Katowicki WOM, według informacji mgr Marii Malon, prowadzi dwa rodzaje kursów: kwalifiakcyjne i doskonalące . Kursy kwalifikacyjne przeznaczone są dla magistrów różnych kierunków studiów lub posiadających dyplom SN. 270-godzinny kurs kwalifikacyjny, zgodny z założeniami ramowego programu opracowanego przez MEN organizowany jest od 1992 r., realizuje treści z zakresu bibliotekoznawstwa, bibliotekarstwa, czytelnictwa i literatury dla dzieci i młodzieży wprowadzanych metodami aktywnymi, "z uwzględnieniem wiedzy i doświadczeń uczestników, obserwacji i refleksji oraz wykorzystaniem nabytej wiedzy w praktyce [...] Pogłębieniu wiadomości i zdobyciu umiejętności służą zajęcia prowadzone w bibliotekach szkolnych i placówkach oświatowych, jak np. w bibliotece dziecięco-młodzieżowej Pałacu Młodzieży, a także wycieczki do Biblioteki Śląskiej, Muzeum Książki Miniaturowej czy Centrum Scenografii..." Kursy doskonalące: w zależności od potrzeb nauczycieli bibliotekarzy. W Katowickim WOM opracowano i wdrożono dwa programy: "Biblioteka w zreformowanej szkole" (80 godz.) oraz w ramach przyznanego grantu "Biblioteka szkolna jako centrum informacji, tworzenie pracowni multimedialnej, przetwarzanie informacji" (40 godz.). Doskonalenie nauczycieli bibliotekarzy koncentruje się zatem wokół zagadnień możliwości i efektywności stosowania aktywizujących metod pracy w procesie komunikacji z uczniami i nauczycielami, interpretacji procesów komunikacji w zreformowanej szkole oraz nowoczesnego postrzegania roli biblioteki szkolnej jako centrum ogólnoszkolnej, sprofilowanej i wyselekcjonowanej informacji dla potrzeb społeczeństwa informacyjnego, umożliwiające indywidualne kształcenie uczniów i nauczycieli w zakresie selekcji, przetwarzania i syntezy informacji oraz przygotowania i realizacji programów nauczania.

Warsztaty metodyczne

        Warsztaty metodyczne organizowane są i kierowane przez doradców- metodyków ds bibliotek szkolnych dla nauczycieli-bibliotekarzy wszystkich typów szkół oraz dla nauczycieli różnych specjalności szkół podstawowych i gimnazjum. Warsztaty przygotowane w katowickim WOM przez mgr Gabrielę Gmerek-Biniek koncentrują się wokół różnorodnych zagadnień: Edukacja czytelnicza i medialna (próba konstrukcji programu i planu nauczania); Metody szybkiej pracy z tekstem i przyspieszonego uczenia się; Elementy marketingu w pracy biblioteki szkolnej; Literatura popularnonaukowa w procesie samokształcenia ucznia. Bardzo ciekawe konspekty zajęć tej autorki - np. 90 min. lekcja "Stwarzamy sobie środowisko do procesu uczenia się" oraz "Uczymy się, aby poznać świat i dać się poznać światu (jak wyszukać i zapamiętać potrzebną informację)", a także "Szkolny plan nauczan w klasie IV" jako pomysł realizowania ścieżki edukacji czytelniczej i medialnej, opracowany na podstawie programów przedmiotów w szkole i adaptowany zgodnie z potrzebami innych szkół w Bytomiu przez bibliotekarzy w tych szkołach, zostały zamieszczone na łamach "Biblioteki w Szkole" . Podobna tematyka realizowana jest przez metodyków w konkretnych placówkach w miarę zgłaszanych potrzeb: warsztaty prowadzone przez mgr Barbarę Hadas-Rał, realizowane najczęściej w ciągu 15-20 godz. umożliwiają omówienie tematyki, wynikającej z potrzeb środowiska nauczycieli-bibliotekarzy m.in.: Wpływ biblioteki szkolnej na samokształcenie uczniów (20 godz.); Metoda projektu w pracy biblioteki szkolnej (12 godz.); Tematyka regionalna w pracy biblioteki szkolnej (15 godz.): specyfika gromadzenia, opracowania, udostępniania tych zbiorów, budowa i organizacja kartoteki regionalnej w bibliotece szkolnej, przygotowanie konkursu lub innej formy pracy w oparciu o zbiory regionalne; z zagadnień czytelnictwa Metody szybkiej pracy z tekstem i przyspieszonego uczenia się; metodyczne dla nauczycieli różnych specjalności szkół podstawowych i gimnazjum 20 godz. np. Ja i mój uczeń pracujemy aktywnie 1) nauczanie zintegrowane: mapa skojarzeń, smily, symulacja, barometr nastroju, 2) nauczanie blokowe (metoda tekstu przewodniego, eksperyment, burza mózgów, mapa pamięci, piramida priorytetów, 3) ścieżki edukacyjne (projekt, drama, dyskusja, poker kryterialny, obserwacja, wystawa karykatur), 4) plan wychowawczy klasy: analiza SOFT, bezludna wyspa, drzewko decyzyjne, graffiti.

        Doskonalenie kadry bibliotek pedagogicznych: w MEN działa od kwietnia 1999 r. Zespół ds. Systemu Edukacji Informatycznej, koordynujący formy kursowe prowadzone przez biblioteki pedagogiczne, ODN oraz stowarzyszenia i instytucje, w 2000 roku dwukrotnie zorganizowano m.in. kursy i szkolenia informatyczne.

Awans zawodowy

        Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 sierpnia 2000 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli możliwe są 4 stopnie awansu: nauczyciel stażysta, nauczyciel kontraktowy, nauczyciel mianowany oraz nauczyciel dyplomowany. W celu osiągnięcia kolejnego stopnia awansu, nauczyciel w każdym przypadku musi odbyć staż, który trwa od 9 mies. do 2 lat i 9 mies. (w okresie przejściowym tj. w ciągu najbliższych 2 lat okres stażu dla nauczyciela dyplomowanego może być skrócony do 9 mies. lub 1 roku i 9 mies. w zależności od posiadanego przez nauczyciela stopnia specjalizacji zawodowej), podczas którego realizuje swój indywidualny plan rozwoju zawodowego w strefie organizacyjnej, dydaktycznej i opiekuńczo-wychowawczej, uzgodniony z opiekunem stażu i zatwierdzony przez dyrektora. Wydaje się, iż jedną z ważnych form planu rozwoju zawodowego może być prowadzenie w bibliotece praktyk zawodowych oraz pedagogicznych dla studentów kierunku bibbliotekoznawstwa, ponieważ mobilizuje to nauczyciela do realizacji najnowszych treści w dydaktyce i pozwala na weryfikację jego wiadomości, zgodnie z najnowszą teorią, którą, mamy nadzieję, prezentuje student. Nauczyciel kontraktowy oraz mianowany musi również uzyskać pozytywną ocenę komisji kwalifikacyjnej lub zdać egzamin. Wymagania egzaminacyjne, umożliwiające uzyskanie awansu na stopień nauczyciela mianowanego, zgodnie z par. 4 rozporządzenia, obejmują mi.in. samodzielne lub przez udział w różnych formach np. studiów podyplomowych czy kursowych doskonalenie z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki, opracowywanie planów pracy: ogólnoszkolnych i dla ucznia indywidualnego, zgodnie z najnowszą wiedzą, uwzględniając w nich aktualne potrzeby środowiska lokalnego i wykorzystując w ich realizacji technologię informacyjną i komputerową. Uzyskanie stonia nauczyciela dyplomowanego, zgodnie z par. 5. wymaga ponadto opracowania programów doskonalenia swej pracy i "podwyższania jakości pracy szkoły" oraz realizację co najmniej czterech z określonych zadań, wśród których są takie, które promują pracę naukową: opracowanie i wdrożenie programu działań edukacyjnych w szkole, autorstwo co najmniej 2 publikacji, prowadzenie otwartych zajęć dla innych nauczycieli, lub zaangażowanie społeczne: wykonywanie zadań egzaminatora, doradcy metodycznego, edukatota czy trenera terapeuty. Dokumentacja dołączona do wniosku nauczyciela o postępowanie kwalifikacyjne lub egzamin, określona w rozporządzeniu (par. 7), jest bardzo rozbudowana, zdaniem zainteresowanych - a więc nauczycieli - wręcz przytłaczająca, choć przecież wymaga się kompletu informacji o kandydacie, m.in. zatwierdzonego planu rozwoju zawodowego, sprawozdania z jego realizacji oraz oceny dorobku zawodowego za okres stażu, może być dołączona również inna, świadcząca o jego osiągnięciach naukowych lub zawodowych. Praca nauczyciela jest zatem oceniana, do czego nauczyciele właściwie zdążyli się już przyzwyczaić, iż są oceniani przez wszystkich: uczniów, ich rodziców, komisje. Ważne jest, iż obecnie od ich inicjatywy, nie od lat pracy, umniejszajacej przecież wiedzę w dzisiejszej rzeczywistości, zależy awans zawodowy. Brak obligatoryjności związanej z wysługą lat, jak w bibliotekarstwie szkolnym Węgier czy USA sprzyja inicjowaniu samokształcenia i poszerzania wiadomości zgodnie z indywidualnie zaplanowanym tempem utrzymywania swych nauczycielskich i bibliotekarskich kwalifikacji, w świecie, w którym i dydaktyka, i bibliotekarstwo zmieniają się bardzo szybko.

        Zagadnienia doskonalenia i zdobywania nowych wiadomości wiązać można także z dostępem bibliotekarzy do najnowszej literatury przedmiotu: możliwością, dotąd dość ograniczoną, gromadzenienia w swoich zbiorach podręczników na temat bibliotekarstwa szkolnego (J. Andrzejewska, D. Saniewska), programów nauczania edukacji czytelniczej i medialnej, ciekawych propozycji realizacji niektórych ich treści. Niezmiernie ciekawym i efektywnym jest pomysł połączenia w ścieżce treści bibliotekarskich oraz np. języka obcego, zaproponowany podczas dwóch lekcji wykorzystania słowników i encyklopedii angielskich: Are dictionaries useful? Korzystamy ze słownika języka angielskiego "Oxford Wordpower" oraz Are picture dictionaries useful? Korzystamy ze słowników obrazkowych języka angielskiego" . Duże znaczenie ma zatem prasa bibliotekarska, zwłaszcza "Biblioteka w Szkole", ponieważ na bieżąco, wyczerpująco i ciekawie prezentuje zagadnienia potrzebne bibliotekarzowi, zamieszczając m.in. przepisy prawne, konspekty i programy edukacyjne, wykaz publikacji ośrodków doskonalenia nauczycieli, "Bank przydatnych materiałów" itp. Cenną inicjatywą jest pojawienie się na łamach "Biblioteki w Szkole", oby stałej rubryki pt. "Internetowy bryk dla nauczycieli". Jej pierwszy odcinek, przygotowany przez Jarosława Jędrycha z Łodzi w uporządkowany sposób (według przedmiotów realizowanych w szkole) prezentuje bibliotekarzom wybrane strony www, np. www.cytaty.digimer.pl , bardzo przydatne podczas każdej uroczystości szkolnej, z odautorską informacją o wersji. Można zatem mieć nadzieję, że wkrótce pojawią się dalsze zestawy informacji wyszperane z internetu czasem z dużym trudem, a także konspekty lekcji oparte na korzystaniu z sieci.

        W szkolnictwie amerykańskim na poziomie średnim profiluje się programy najczęściej jako:

  1. akademicki (academic study) przygotowujący do studiów wyższych;
  2. ogólny z przewagą zajęć praktycznych, dostosowany do potrzeb środowiska i lokalnego rynku pracy (commercial stady);
  3. zawodowy, przygotowujący pracowników wykwalifikowanych dla przemysłu i rzemiosła (technical study)
.

Szkoły wyższe muszą posiadać akredytację ALA. W ofercie programowej Szkoły Bibliotekarstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Stanowego Rhode Island, przedstawionej w pracy M. Walczaka, znajdują się 42 tematy [s. 18-21], realizowane podczas studiów. Zagadnienia dotyczące przygotowania bibliotekarzy szkolnych oraz specyfiki pracy z dziećmi i młodzieżą to:

  • 10) Media obsługi bibliotek szkolnych (rola bibliotekarza specjalisty od mediów jako nauczyciela, specjalisty informatyka i konsultanta, instruktora w procesie tworzenia programów instrukcyjnych i serwisów w szkołach);
  • 17-20) Zainteresowania czytelnicze dzieci (badanie literatury dziecięcej w relacji zainteresowań czytelniczych oraz potrzeb informacyjnych dzieci, budowa zbiorów bibliotecznych, kompetencje i poradnictwo czytelnicze, promocja książek); Zainteresowania czytelnicze młodzieży (budowa, wykorzystanie i promocja zbiorów dla młodzieży, przegląd literatury dla młodzieży);
  • Opowiadanie bajek (selekcja, adaptacja i prezentacja bajek z różnych epok, planowanie godziny bajek, trening i praktyka w sztuce opowiadania bajek);
  • 41) Szkolne media biblioteczne (wyznaczona 300 godzinna praca w dwóch szkolnych centrach bibliotecznych).
Oprócz powyższych, szkoła oferuje tematy ogólne, dotyczące np.
Powiązania biznesowe (związek z państwem, inwestycje zakładowe, statystyki);
Publikacje rządowe (publikacje rządu federalnego USA, publikacje w poszczegolnych stanach);
Efektywność bibliotek: badania i ocena, wprowadzenie do ochrony bibliotek (organizacja, zarządzanie, programy ochrony bibliotek, przyczyny niszczenia materiałów bibliotecznych, selekcje ochronne zbiorów);
Administracja bibliotek (naukowa analiza administracji bibliotecznej, badanie społeczne i informacja o celach i obiektach studiów obsługi publicznej i technicznej, problemy personelu, budynki i gmachy bibliotek);
Obsługa techniczna (zasady i kierunki gromadzenia, konserwacji i obiegu materiałów w bibliotekach);
Media w bibliotekach (rola, organizacja i użytkowanie materiałów audiowizualnych, wprowadzenie do technologii komunikacyjnych) oraz Teoria i produkcja mediów bibliotecznych i komunikacji (projektowanie i produkcja graficzna, fotograficzna, audio, wideo i podstawowe materiały komputerowe dla bibliotek i środowisk bibliotecznych, podstawy komunikacji, percepcji i teorii nauczania).

Home Page Departamentu Edukacji w stanie Nev Jersey prezentuje wymagania dla przyszłych media specialist:
1) magisterium w akredytowanej lub aprobowanej instytucji kształcącej bibliotekarzy;
2) licencja nauczyciela oraz certyfikat kwalifikacji lub zatwierdzenie Stowarzyszenia Media Specialist;
3) 1 rok nauczania lub 1 rok praktyki jako media specialist pod nadzorem kierownika;
4) curriculum - skompletowany kierunek studiów, czyli wyższe wykształcenie na kierunku zatwierdzonym przez Stanowy Departament Edukacji lub 30 kredytów studiów podyplomowych, realizujących następujące przedmioty:

  • a) organizowanie i koordynowanie służb i materiałów school media;
  • b) zastosowanie teorii uczenia się w czytaniu, słuchaniu, oglądaniu materiałów w postaci mediów edukacyjnych;
  • c) projektowanie i tworzenie materiałów mediów edukacyjnych;
  • d) integrowanie mediów edukacyjnych w trakcie programu szkolnego;
  • e) wartościowanie, dobór, selekcja i wykonawstwo mediów edukacyjnych;
  • f) rozwijanie procesów indywidualnych i grupowych w programach medialnych;
  • g) praktyka na żywo (w szkole).

W Stanie Texas informacja o zmianach w licencjonowaniu nauczycieli jako specjalistów, dotycząca mediów bibliotecznych i stanowisk określa: Library Media Specialist oraz Technology Specialist. Licencja edukatora, podobnie jak każdego nauczyciela, trwa 5 lat i nie jest odnawialna. Po uzyskaniu pozytywnej opinii zespołu oceniającego (w jego skaładzie jest m.in. inspektor oświaty) nauczyciel zostaje zawodowym edukatorem na następne 5 lat. Odnawianie stopnia zawodowego edukatora wymaga realizacji planu rozwoju zawodowego, dokumentacji nt. ukończenia studiów punktowych w uniwersytecie lub collegu, udziału w warsztatach, seminariach, konferencjach lub np. prowadzenia badań naukowych czy projektowania programów szkolnych. Uzyskanie 10 lat licencji odnawialnej jako nauczyciel dyplomowany wymaga posiadania dyplomu magistra i pozytywnie ukończonego programu media specialist (70 kredytów zaaprobowanych oraz 1 rok nauczania lub pracy jako zastępca). Dokształcanie w USA jest stosunkowo tanie, skoro oferta dla konsultanta Library Technology zachęca zarobkiem 3,5 tys. dol. mies., a 2 letni kurs "na odległość", z nielicznymi tylko zaliczeniami obowiązkowymi w kampusie to koszt 7 tys. dol. dla mieszkańca stanu, ok. 21 tys. dol. dla osoby spoza stanu.

Należy również wspomnieć o Europejskim Programie Badawczym dla Bibliotek (The European Research Programme for Libraries Komisji Europejskiej), który wszedł w życie w 1990 r.

Faza pierwsza, realizowana w latach 1990-1994 to faza zapoczątkowania przemian, do 1998 roku przeprowadzono liczne analizy np. w celu uzyskania wiarygodnych danych nt. szkolenia bibliotekarskiego w krajach członkowskich UE: w 1996 r. w duńskiej Royal School of Librarianship (Królewska Szkoła Bibliotekarska) w programie pt. Szkolenie biblioteczne w zakresie technologii informacyjnej i komunikacyjnej: typologia potrzeb i możliwości ich zaspokojenia, koncentrowano się na problemie edukacji permanentnej - wynikiem było zaprezentowanie analizy potrzeb szkoleniowych i sposobów zapewnienia kształcenia na odpowiednim poziomie (http://www2.echo.lu/libraries/en/libtrain.html), realizując zagadnienia możliwości wdrażania nowych technologii, współpracy europejskiej, partnerstwa i stowarzyszeń, standardów, prawa autorskiego, dostarczania nowych usług.

Formy i treści kształcenia nauczycieli bibliotekarzy są nadal w Polsce badane, oceniane i dyskutowane; ważne jest, aby przyjmować rozwiązania najlepsze, niekoniecznie na miarę obecnej rzeczywistości i warunków, lecz perspektywicznie, na miarę zadań centrów informacji w trzecim tysiącleciu. Uporządkować zatem należy, zgodnie ze standardami światowymi, sprawy specjalizacji stanowisk w bibliotece szkolnej, ustanowić nowoczesny normatyw pomieszczeń centrum, rozstrzygnąć problem finansowania i dofinansowywania bibliotek szkolnych i projektów w niej realizowanych, a jednocześnie umożliwić tańsze formy dokształcania i doskonalenia (np. "na odległość").

Postulaty:

    • Rozeznanie potrzeb kształcenia bibliotekarzy w bibliotekach szkolnych oraz pedagogicznych, gdyż skrytykowana już ankieta MEN nt bibliotek szkolnych nie wprowadziła pytania o kwalifikacje, tylko o ich stan kadrowy (ilość etatów). Jeśli cho o biblioteki pedagogiczne, pewne informacje daje Raport o stanie bibliotek pedagogicznych z 1997 r., według którego najwyższa ilość pracowników z wyższym wykształceniem zatrudniona jest w byłych województwach: toruńskim, bydgoskim, wrocławskim, kieleckim oraz chełmskim. Jest to dość ważna informacja dla ośrodków kształcenia i doskonalenia bibliotekarzy z innych województw. Wprowadzenie stanowisk w bibliotekach szkolnych na wzór standardów w wielu krajach: nauczyciel-bibliotekarz z przygotowaniem pedagogicznym i bibliotekarskim, technik informacji - czy normatyw 1 etat od 301 uczniów nie jest przestarzały? (w USA dla 100-300 uczniów pracują Library Media Specialist oraz Technology Specialist - wg K. Szczechury od 3 do 6 bibliotekarzy, w większych szkołach od 9 do 10 - a także ogromna rzesza wolontariuszy: w stanie Maryland na 103 tys. uczniów jest 14 tys. wolontariuszy - rodziców uczniów, emerytów po przygotowaniu do pracy poprzez np. semianaria - pracujących w czytelniach) . Propozycja pół etatu na 9-14 oddziałów w szkole będzie bardzo sensowna, o ile uściśli się normatyw ilości uczniów oddziału: znamy przecież szkoły z klasami po 35 uczniów. Wprowadzenie stanowisk może się wiązać np. z dwupoziomowym kształceniem: licencjackim i magisterskim, gdyż licencjaci mogliby pracować jako technicy biblioteczni. Prof. M. Drzewiecki bronił tezy, iż studia licencjackie są wyższymi szkołami zawodowymi, ale czy we wszystkich szkołach na pierwszym poziomie możliwe jest zdobywanie uprawnień pedagogicznych? Być może, niektóre z nich proponują indywidualne uzyskiwanie zaświadczeń np. w formie międzywydziałowych kierunków pedagogicznych, najczęściej jednak blok przedmiotów uprawniajacych do otrzymania kwalifikacji pedagogicznych realizowany jest dopiero na poziomie magisterskim.

    • Modyfikacja form (wprowadzenie również tańszego kształcenia "na odległość") i metod kształcenia oraz dokształcania, a czasem i treści w szkołach wyższych - zagadnienia psychologii, pedagogiki realizowane są przez osoby spoza kierunku, widoczny jest brak współpracy w zakresie tematyki; włączanie zagadnień organizacji i zarządzania, marketingu itp. Interesujące oferty dla bibliotekarzy szkolnych pojawiają się na innych wydziałach np. Pedagogika, Zarządzanie i marketing. Brak modyfikowanej na bieżąco informacji o warunkach zgłoszeń na studia podyplomowe, nie zawsze na stronach www. pojawia się informacja o planowanej rekrutacji, najczęściej są to tylko dane o realizowanych już programach, zatem kryterium naboru określone jako kolejność zgłoszenia kandydata jest co najmniej nieuzasadnione.

    • Współpraca z WOM i ODN, znającymi bieżące problemy i potrzeby nauczycieli-bibliotekarzy, mającymi warsztat, tradycje i wypracowane metody szkoleń. Propozycja, aby sprawami bibliotek szkolnych (do tej pory odpowiedzialne były - z różnymi efektami - za działy nauczycielskie tych bibliotek), instruktażem nauczycieli itp. zajęły się biblioteki pedagogiczne jest chyba przedwczesna: pracownicy muszą się do tych funkcji przygotować, na co trzeba czasu i pieniędzy, poza tym możliwości szybkiej informacji, szkolenia i koordynowania pracami nauczycieli, w sytuacji gdy komputeryzacja w najzasobniejszych bibliotekach pedagogicznych nie jest zakończona są mocno ograniczone.

      Literatura przedmiotu:

      1. Andrzejewska J., Staniów B.: Kształcenie bibliotekarzy szkolnych w Polsce. Przeszłość, stan obecny, propozycje. W: Kształcenie bibliotekarzy szkolnych. Red. J. Jarowiecki. Kraków: WSP 1993, s. 9-29. Prace Monograficzne nr 155.
      2. Biblioteka i informacja w systemie edukacji. Materiały konferencji naukowej Kielce, 3-4 grudnia 1998. Red. H. Suchojad. Kielce 1999. Bibliotekoznawstwo i informacja naukowa. Kształcenie w perspektywie nowego stulecia. Warszawa: SBP 1995.
      3. Drzewiecki M.: Biblioteka i informacja w środowisku współczesnej szkoły. Warszawa: SBP 1999.
      4. Edukacja permanentna bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej w międzynarodowej perspektywie. Red. M. Kocójowa. Kraków: Wydaw. UJ 1999.
      5. Kąkolewicz M., Pielachowski J.: Program nauczania edukacji czytelniczej i medialnej. Szkoła podstawowa kl. IV-VI i gimnazjum I-III. Poznań 1999.
      6. Kształcenie bibliotekarzy szkolnych. Red. J. Jarowiecki. Kraków: WSP 1993. Prace Monograficzne nr 155.
      7. Malon M.: Dokształcanie i doskonalenie nauczycieli-bibliotekarzy szkolnych w Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w Katowicach. Katowice 2000. [wydr. komp.]
      8. Nowe kierunki w dydaktyce i metodologii bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Red. M. Kocójowa. Kraków: UJ 1993.
      9. Podstawy programowe.
      10. Saniewska D.: Nowe vademecum nauczyciela bibliotekarza. Warszawa: Sukurs 2000.
      11. Sawicka T.: Poradnik edukacja medialna i czytelnicza. Gimnazjum I-III. Toruń [1999].
      12. Staniów B.: Cele i zadania nowoczesnych bibliotek szkolnych w świetle najnowszych amerykańskich standardów. Acta Universitatis Wratislaviensis. Bibliotekoznawstwo T. 19. Wrocław 1995, s. 139-143.
      13. Staniów B.: Biblioteki szkolne na forum IFLA w latach dziewięćdziesiątych. Biblioteka w Szkole 1999 nr 9 s. 1-3.
      14. Szocki J.: Kształcenie w zakresie specjalizacji "Biblioteki szkolne". Bibliotekarz 1997 nr 7/8 s. 16-18; Reforma systemu edukacji a zadania bibliotek szkolnych i potrzeby w zakresie kształcenia licencjackiego i magisterskiego. W: Biblioteka i informacja w systemie edukacji ..., s. 127-134.
      15. Walczak M.: Kształcenie bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej w USA. W: Problemy i metody nauki o informacji. Szkice i studia. Red. M. Górny, P. Nowak. Poznań: Sorus 1998.
      16. Zybert E. B.: Edukacja w programach Rady Europy i Unii Europejskiej. Zagadnienia Informacji Naukowej 1997 nr 1 s. 41-51.
      17. Zybert E. B.: Informacja edukacyjna w USA. Bibliotekarz 1993 nr 1/2 s. 24-30.
      18. Zybert E. B.: Problemy informacji edukacyjnej w Polsce na tle rozwiązań w świecie. W: Biblioteka i informacja w systemie edukacji. Red. H. Suchojad. Kielce: WSP 1999, s. 9-29.

             

      Przypisy:

      1. J. Andrzejewska, B. Staniów: Kształcenie bibliotekarzy szkolnych w Polsce. Przeszłość, stan obecny, propozycje. W: Kształcenie bibliotekarzy szkolnych. Red. J. Jarowiecki. Kraków: WSP 1993, s. 15.
      2. B. Feldman: Bibliotekarz dający się zauważyć w społeczeństwie. W: Edukacja permanentna bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej w międzynarodowej perspektywie. Red. M. Kocójowa. Kraków: UJ 1999, s. 26-27.
      3. B. Feldman: Bibliotekarz ..., s. 27.
      4. Zob. J. Andrzejewska: Udział bibliotekarza szkolnego w edukacji czytelniczej i medialnej. "Biblioteka w Szkole" 2000 nr 2, s. 1.
      5. B. Łukaniec: Centrum Informacji Naukowej w Zespole Szkół Ogólnokształcących w Trzebnicy. "Biblioteka w Szkole" 2000 nr 6, s. 20; http://www.republika.pl/lo-gim-trzebnica.
      6. H. Hollender: głos w dyskusji. Zob. Edukacja permanentna bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej ..., s. 155.
      7. Myli się zatem L. Biliński, stwierdzając, że "... w czasie studiów w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej nie uzyskuje się przygotowania pedagogicznego tak jak to ma miejsce na innych kierunkach studiów uniwersyteckich, przygotowujących przyszłych nauczycieli; historii, geografii, filologii i innych specjalności ..." zob. Kwalifikacje zawodowe i pedagogiczne. "Bibliotekarz" 2000 nr 6, s. 33.
      8. Wyniki warsztatów nauczycieli bibliotekarzy bibliotek szkolnych - 17. 11. 1999 r. W: Ministerstwo Edukacji Narodowej o bibliotekach. Warszawa, sierpień 2000, s. 68.
      9. H. Hollender: głos w dyskusji..., s. 154-155.
      10. Zob. Załącznik nr 1 do uchwały Nr 407/99 Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 marca 1999 r. w sprawie minimalnych wymagań programowych dla studiów magisterskich m.in. na kierunku bibliotekoznawstwo i informacja naukowa: 1155 godzin, w tym przedmioty kształcenia ogólnego (Historia filozofii; Historia i teoria kultury; J. obcy) 390 godzin; dla przedmiotów podstawowych i kierunkowych (m.in. Literatura polska i powszechna; Naukoznawstwo; Komunikacja społeczna; Historia książki; Czytelnictwo; Bibliotekarstwo; Technologia i informacja; Bibliografia i inne źródła informacji) łącznie 765 godz.; ponadto obowiązkowa praktyka biblioteczna w wymiarze co najmniej 40 dni roboczych
      11. Zob. Tabela zbiorcza studiów podyplomowych w Polsce. (Liczba semestrów, program, studenci, aktualne i planowane czesne). Oprac. M. Kocójowa na podstawie danych kierowników studiów. W: Edukacja permanentna ..., s. 100-101.
      12. http://www.pu.kielce.pl/dzn/podypl/podypl.htm cyt. dn. 16.11.2000.
      13. http://www.wsp.krakow.pl/podypl/sthum.htm cyt. dn 16.11.2000.
      14. Zob. "Biblioteka w Szkole" 2000 nr 9, s. 22-23.
      15. E. Ścibor: Studia Podyplomowe Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej. W: Edukacja permanentna ..., s. 132-133.
      16. A. Sitarska: Kształcenie bibliotekarzy i pracowników informacji na Uniwersytecie w Białymstoku. W: Edukacja permanentna ..., s. 102-110.
      17. K. Bednarska-Ruszajowa: Podyplomowe Studium Bibliotekoznawstwa UJ w świetle standardów wykształcenia zawodowego nauczycieli-bibliotekarzy. W: Edukacja permanentna ..., s. 124-126.
      18. http://www.adm.uni.wroc.pl/STUDIA/podyplom/WYDZIAL-FILOLOGICZNY.html cyt. dn. 16.11.2000.
      19. K. Gieda: Studia Podyplomowe prowadzone w Instytucie Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego w roku akademickim 1997/98. W: Edukacja permanentna ..., s. 146-150.
      20. B. Budyńska: głos w dyskusji. W: Edukacja permanentna ..., s. 152.
      21. K. Materska: Uczyć się, aby być. W: Edukacja permanentna ..., s. 139.
      22. I. Borecka: Biblioterapia w szkole czyli o doskonaleniu nauczycieli bibliotekarzy. "Biblioteka w Szkole" 2000 nr 9, s. 22-23.
      23. M. Malon: Dokształcanie i doskonalenie nauczycieli bibliotekarzy- szkolnych w Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w Katowicach. Katowice 2000. [wydruk komputerowy]
      24. Biblioteka w Szkole" 2000 nr 2, s. 8-11; G. Gmerek-Biniek, M. Kempińska: Szkolny plan nauczania w kl. IV. "Biblioteka w Szkole" 2000 nr 9, s. 1-5.
      25. http://www.men.waw.pl/prawo/rozp-5//rozp-5/.htm cyt.16.10 2000.
      26. Zob. niezmiernie interesujace konspekty tych lekcji przygotowane przez Ewę Osoba oraz Emilię Kosowską-Stepniak. "Biblioteka w Szkole" 2000 nr 6, s. 4-6.
      27. Cyt. za: M. Walczak: Kształcenie bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej w USA. W: Problemy i metody nauki o informacji. Szkice i studia. Red. M. Górny, P. Nowak. Poznań: Sorus 1998, s. 13.