Renata Dietz     Warunki pracy bibliotek szkolnych (informacja opracowana na podstawie badań ankietowych przeprowadzonych w II kwartale 2000 roku)   Ankietę zaproponowaną przez Krajową Sekcję Bibliotekarską ZG ZNP przeprowadzono sondażowo w województwach dolnośląskim, lubelskim, wielkopolskim, podlaskim, pomorskim, podkarpackim, mazowieckim i małopolskim. Otrzymano 511 ankiet w miarę reprezentatywnych, bo odzwierciedlających wszystkie typy szkół: podstawowych 56,6% gimnazjalnych 6 % zespołów /SP+G/ 16,1 % ponadgimnazjalnych 19,1 % innych jak CKU, Domów Dziecka, Szkolnych Ośrodków Wychowawczych 2,2%. Ankieta miała charakter diagnostyczny. Celem jej było określenie aktualnej sytuacji bibliotek szkolnych i ich gotowości do spełniania zadań związanych z wprowadzoną reformą. W części pierwszej sondowała elementy materialne –lokal, wyposażenie, zbiory. Część druga miała na celu sprecyzowanie oczekiwań nauczycieli w zakresie doradztwa oraz problemów jakie utrudniają pracę bibliotekom.   Warunki pracy bibliotek 1. Warunki pracy bibliotek 95% ankietowanych bibliotek posiada własny lokal przeznaczony na wypożyczalnię 47,4 % ma dodatkowe pomieszczenie na czytelnię (korzystniej przedstawia się sytuacja w Tarnowie -70%, mazowieckim –52% ) 15,1% bibliotek posiada magazyny 12,4% pokój do prac bibliotecznych tylko 14 bibliotek ma pokój do prowadzenia zajęć   2. Wyposażenie bibliotek w sprzęt maszyny do pisania 106 co stanowi 25,4 % radia 202 48,4 % telewizory 88 21,1 % wideoodtwarzacze 69 16,5 % magnetofony 19 4,5 % telefony 71 17 % kserokopiarki 46 11 % odtwarzacze CD 1 komputery 88 21,1 % 3. Księgozbiory do I tys. woluminów co stanowi 0,9 % od I do 5 tys. 17,8 % od 5 do 10 tys. 22,8 % od 10 do 15 tys. 24,3 % od 15 do 20 tys. 18,0 % od 20 do 30 tys. 14,6 % powyżej 30 tys. 1,6 % 4. Czasopisma brak prenumeraty 4,2 % do 3 tytułów 5,3 % od 4 -10 tytułów 10,6 % od 10- 20 38,1 % od 20 -30 27,2 % od 30 -40 9,6 % od 40- 50 4,1 % powyżej 50 0,9 % ~ 5. Inne zbiory gromadzone w bibliotekach kasety wideo 48,2 % taśmy magnetofonowe 35,0 % płyty analogowe 10,0 % CD 1,4 % przeźrocza 14,6 % programy komputerowe 1,9 % oraz podręczniki, broszury, programy nauczania, teczki z wycinkami prasowymi, scenariusze zajęć, prace dyplomowe, zestawienia bibliograficzne, zbiory graficzne i kartograficzne, fonogramy, nieliczne encyklopedie multimedialne oraz dyskietki. Niezwykle skromne są warunki lokalowe bibliotek. Brak jest , odpowiednich pomieszczeń do prac technicznych i opracowania zbiorów. Szczególną bolączką jest brak czytelni oraz pomieszczeń do prowadzenia zajęć przygotowujących uczniów do samodzielnego korzystania z różnych źródeł informacji. W ostatnich latach wzrasta liczba uczniów korzystających z księgozbiorów podręcznych. Jedną z przyczyn są wysokie ceny książek, drugą zakładana przez reformę samodzielność ucznia w procesie uczenia się. Aby taką umiejętność uczniowie nabyli, niezbędne jest zastąpienie "kącików czytelniczych" czytelnią wyposażoną w narzędzia multimedialne. Wyposażenie bibliotek to głównie stary sprzęt -gramofony, diaskopy, przeglądarki do przeźroczy. Połowa ankietowanych ma radio, 1/5 telewizor. Niewiele bibliotek wyposażonych jest w skomputeryzowany aparat informacyjno-wyszukiwawczy , sprzęt odtwarzający i reprograficzny. Do rzadkości należą urządzenia typu odtwarzacz CD, czyblik kodów paskowych czy kserokopiarka. 21,1% ankietowanych bibliotekarzy opracowuje zbiory za pomocą komputera, 25,4 maszyny do pisania, a pozostali ręcznie.   Jak wynika z informacji otrzymanej od właściciela programu komputerowego MOL, w całym województwie pomorskim z tym programem pracuje 130 bibliotek szkolnych. W Gdańsku na 47 szkół podstawowych i 35 zespołów podstawowo-gimnazjalnych z programem MOL pracuje . 14 bibliotek, co stanowi 17%. Stanowczo korzystniejsza sytuacja jest w szkołach ponadgimnazjalnych: na 17 liceów – 12 bibliotek pracuje w MOL, a więc prawie 80% na 29 bibliotek szkół zawodowych posiadających komputer, z programem MOL pracuje 19 czyli 65,5%. Lepiej wyposażone ;nie tylko w komputery są dawne "resortowe" biblioteki szkolne. Na procentowe określenie wyposażenia bibliotek składają się dane bibliotek biednych i bogatszych. Średnią w pomorskim daje 1/6 biednych, które nie wymieniają nic w wyposażeniu i biblioteka posiadająca 7 oraz inna 4 komputery . Taką średnią daje dbałość o biblioteki szkolne, jaką można stwierdzić wobec władz miasta Słupska lub Lęborka i zapomniane w szkołach wiejskich. Księgozbiory bibliotek to w większości od 5 do 20 tysięcy woluminów. Liczby te mogłyby być pocieszające, gdyby dotyczyły zbiorów systematycznie selekcjonowanych i aktualizowanych. W rzeczywistości wiedza zawarta w działach podręcznych czy literatury popularnonaukowej jest często nieaktualna, a dział metodyczny proponuje nauczycielom wiele przestarzałych pozycji. Stanowczo zbyt niska jest liczba tytułów prenumerowanych czasopism. Staraniem bibliotekarzy jest zapewnienie nauczycielom i uczniom dostępu do aktualnej wiedzy poprzez prenumeratę czasopism. Najkorzystniej przedstawia się sytuacja w szkołach ponadgimnazjalnych, zawodowych i takich gminach, gdzie docenia się rolę czasopisma w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli oraz w procesie dydaktycznym i samokształceniu uczniów. Prenumeratą ok. 60 tytułów mogą się poszczycić niektóre placówki w Pile. Najwięcej, bo 38, 1 % bibliotek prenumeruje 10 -20 tytułów, 27,2% mieści się w przedziale 20 -30 tytułów. Brak stałej prenumeraty zgłasza 4,2%. W bibliotekach posiadających sprzęt multimedialny, gromadzone są zbiory audiowizualne -głównie kasety wideo 48,2%, taśmy magnetofonowe 35%, płyty analogowe 10%, przeźrocza 4,6%, CD 1,4%, programy komputerowe 1,9%. Należy podkreślić, że biblioteki zaczynają gromadzić zbiory , dla których narzędzi o4twarzających jeszcze nie posiadają. Warunki pracy w opinii nauczycieli bibliotekarzy zdaniem respondentów w ostatnich latach: sytuacja poprawiła się 17,2 % nie uległa zmianie 46,6 % pogorszyła się 37,2 % Wśród najczęściej wymienianych trudności są kłopoty finansowe. Zgłasza je prawie każda biblioteka szkolna. Brak stałych kwot, określonych w budżecie szkoły , nie pozwala na systematyczny zakup według polityki gromadzenia zbiorów. Coraz trudniej uzyskać fundusze od rad szkół, gdyż z każdym rokiem zmniejszają się wpłaty rodziców, a zwiększają się inne potrzeby szkół do sfinansowania z tych środków. W związku z tym, niektóre biblioteki prowadzą sprzedaż podręczników, przyborów i materiałów piśmiennych, co musi odbywać się kosztem pracy pedagogicznej. Nadal pojawiającym się problemem zgłaszanym przez nauczycieli bibliotekarzy jest wykorzystywanie ich do różnych prac na terenie szkoły /np. zastępstwa za nieobecnych nauczycieli/ lub opieka nad uczniami poza szkołą. Bolączką nowa jest świadczenie usług ksero dla nauczycieli całej szkoły .Często pomieszczenia biblioteczne są wykorzystywane do prowadzenia zajęć lekcyjnych przy braku sal. Niepokój budzi sytuacja bibliotek gimnazjów, które wchodzą w skład zespołów szkół. Brak funduszy nie pozwala -na tworzenie własnych zbiorów, stąd korzystanie z bibliotek istniejących, świadczących usługi dla dwu szkół. Często także warunki lokalowe nie dają w perspektywie możliwości stworzenia własnej biblioteki przez gimnazjum. Zupełnie pozbawione sensu są pomysły dzielenia bibliotek, często skromnych lub wręcz ubogich.   II. Stan doradztwa, a oczekiwania nauczycieli bibliotekarzy Sytuacja doradztwa jest bardzo zróżnicowana, nawet w poszczególnych gminach jednego województwa. Wśród ankietowanych jedynie 100% placówek objętych jest doradztwem w Pile, 95% korzysta z pomocy metodyka w Białej Podlaskiej. Natomiast w województwie pomorskim nie objętych opieką doradcy jest 1/3 ankietowanych, w województwie wielkopolskim 7% (a sporadyczne kontakty z doradca ma 9%), w województwie podkarpackim 13% jest pozbawionych pomocy metodyka. Zarówno w województwie podlaskim jak i na terenie byłego województwa ciechanowskiego brakuje doradców. W podlaskim nieliczni wskazali fachową pomoc udzielaną przez biblioteki pedagogiczne. Także na terenie byłego ciechanowskiego funkcje doradcy przejęła Biblioteka Pedagogiczna. W Poznaniu z końcem września na etacie w Pracowni Pedagogicznej WOM zatrudniony jest 1 konsultant. Dotychczas na całe byłe województwo poznańskie było 2 doradców metodycznych, z którymi jeszcze nie podpisano umów. Tak więc sytuacja doradztwa na rzecz bibliotek szkolnych w województwie wielkopolskim nie zapowiada się korzystnie. W wielu województwach zredukowano etaty w ciągu ostatnich kilku lat. W samym mieście Gdańsku od 1997 roku opiekę sprawuje 1 doradca metodyczny i tylko nad bibliotekami szkół podstawowych i Zespołów KPiG, choć wcześniej było ich 8. W całym województwie pomorskim, poza Gdańskiem, ma go Gdynia i dwóch doradców Słupsk a nad całym województwem opiekuje się konsultant w wymiarze 0,5etatu. Bardzo często funkcje doradców przejmują biblioteki pedagogiczne, realizując przynajmniej minimum potrzeb zgłaszanych przez lokalne środowisko. Tak jest w przypadku dawnego województwa ciechanowskiego, gdzie wszystkim placówkom szkolnym zaproponowano pomoc metodyczną i merytoryczną w różnej formie. Korzysta z niej 52% nauczycieli bibliotekarzy . Na uwagę zasługuje inicjatywa PBW w Białymstoku. Już wcześniej, przez wiele lat każda filia pełniła funkcje doradcze, stąd całe województwo objęte było opieką doradców. Wraz ze zmianą struktury placówki, przez ostatnie dwa lata doradztwo nie istniało. Od marca 2000 r. został powołany przy PBW Zespół Instrukcyjno-metodyczny ds. bibliotek szkolnych, składający się z dodatkowo zatrudnionych (jako instruktorzy) nauczycieli bibliotekarzy, świadczących usługi na rzecz i środowiska szkolnego. Ankietowani województwa pomorskiego podkreślają dużą rolę w doskonaleniu PBW i jej filii, które starają się zapewnić dostęp do nowości, dzięki gromadzonym zbiorom własnym lub wypożyczaniu międzybibliotecznemu. Nauczyciele wysoko cenią możliwość korzystania ze zbiorów audiowizualnych, informacji bibliograficznych oraz różnych spraw dotyczących pracy bibliotek. Oczekują wysokiego poziomu opracowania zbiorów, który służy im za wzór do naśladowania. Wszyscy ankietowani wobec PBW i ich filii liczą na pomoc i współpracę w zakresie: organizowania, tworzenia i funkcjonowania procesu informacji komputerowej, promowania nowych pozycji z zakresu pedagogiki i psychologii, opracowania zbiorów i prowadzeniu dokumentacji. Jednakże ze względu na inna specyfikę pracy, inny warsztat informacji, ograniczenia kadrowe i finansowe, niewielu bibliotekarzy kieruje się po pomoc do PBW. W momencie wdrażania reformy systemu edukacji ogromnie niepokojącym zjawiskiem jest duża liczba nauczycieli nie objętych doradztwem, bądź objęta nim sporadycznie. Duża fluktuacja kadr bibliotekarskich wymaga stałej pomocy merytorycznej i metodycznej. Stąd w oczekiwaniach pojawia się konieczność takich kontaktów, głównie wśród nauczycieli bibliotekarzy w grupie 1-5 lat pracy. Jak wynika z ankiet, obecny system doradztwa na rzecz bibliotek akceptowany jest przez wszystkich ankietowanych. Duża część preferuje kontakt z doradcą metodycznym przy jego warsztacie pracy lub innych wzorcowych bibliotek. Usytuowane powinno być jak najbliżej nauczyciela. Jednakże obciążenie doradcy bardzo dużym terenem, odległością od szkoły bazowej doradcy, nie sprzyja częstym kontaktom. Od doradcy metodycznego nauczyciele bibliotekarze oczekują określonych form pomocy, najczęściej: informacji bieżących o nowościach i aktualnościach bibliotekarskich, wskazówek dotyczących sposobów realizacji “edukacji czytelniczej i medialnej”, opracowania programów autorskich “edukacji czytelniczej i medialnej", organizowania różnych form doskonalenia: konferencji, seminariów, zespołów metodycznych, warsztatów, konsultacji z udziałem -specjalistów - praktyków, prezentowania nowych form pracy z czytelnikami w bibliotece szkolnej, organizowania konferencji wyjazdowych, lekcji otwartych i wymiany doświadczeń, praktycznych wzorów warsztatowych, pomocy w doskonaleniu i modernizacji warsztatu pracy, zapoznania z najnowszą literaturą fachową, prowadzenia instruktażu przy warsztacie pracy bibliotekarza, pomocy w aktualizowaniu wiedzy i umiejętności nauczyciela, inspirowania do ciekawej twórczej pracy, sprawowania opieki nad młodymi nauczycielami, umożliwienia kontaktu z kadrą naukową -wykładów na określone tematy, kontaktu z nauczycielami wiodącymi, także z innych województw, informacji i pomocy związanej z samokształceniem, doskonaleniem zawodowym, zdobywaniem dodatkowych kwalifikacji, uzyskaniem stopni awansu zawodowego. Nauczyciele deklarują też swoją pomoc w podejmowaniu działań na rzecz doskonalenia: -pomoc w zorganizowaniu zespołu metodycznego, zaproszenie do swojej biblioteki, prowadzenie zajęć otwartych z młodzieżą /1ekcji, konkursów i innych zajęć grupowych/, -udostępnianie własnych materiałów i opracowań /scenariuszy , konspektów, zestawień bibliograficznych/ , -udostępnianie warsztatu biblioteki w celach samokształceniowych, pomoc koleżankom rozpoczynającym pracę, -uczestniczenie w nowatorskich poczynaniach na rzecz bibliotek szkolnych /w zespole nauczycieli nowatorów/.     Warszawa, maj 2000 r. Przewodnicząca Sekcji I-I Renata Dietz